मुक्ति नेपालले नेपाल अपाङ्ग महिला संघ (NDWA) सहकार्यमा अपाङ्गता भएका महिला तथा किशोरीहरूको यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकार (SRHR) सम्बन्धी ज्ञान, सचेतना तथा क्षमता अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले तालिम सञ्चालन गरेको छ।
तालिममा सहभागीहरूलाई आफ्नो शरीर, व्यक्तिगत अधिकार, प्रजनन स्वास्थ्य, सहमति तथा स्वास्थ्य सेवामा पहुँचसम्बन्धी विभिन्न विषयमा जानकारी प्रदान गरिएको थियो। सबै सहभागीको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्न अन्तरक्रियात्मक छलफल, व्यावहारिक प्रदर्शन, भूमिकाभिनय तथा विभिन्न सहभागीमूलक अभ्यासहरू सञ्चालन गरिएको थियो।
तालिमको सुरुवातमा सहभागीहरूको दर्तासँगै उनीहरूको सञ्चार, आवागमन तथा सिकाइसम्बन्धी आवश्यकताको पहिचान गरिएको थियो। साथै, आवश्यकताअनुसार पहुँचयुक्त सिकाइ सामग्री उपलब्ध गराइएको थियो। तालिमका क्रममा गोपनीयता, आपसी सम्मान, आफ्नो इच्छा व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रता तथा व्यक्तिगत अनुभव साझा गर्न बाध्य नपारिने विषयलाई जोड दिँदै सुरक्षित र सम्मानजनक सिकाइ वातावरण निर्माण गरिएको थियो।
तालिममा यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकार, शारीरिक स्वायत्तता, व्यक्तिगत गोपनीयता, मर्यादा तथा सूचित सहमतिका विषयमा छलफल गरिएको थियो। सहभागीहरूले ‘हुन्छ/हुँदैन/हुन सक्छ’ कार्ड तथा शारीरिक सीमासम्बन्धी भूमिकाभिनयमार्फत आफ्नो शरीरमाथिको अधिकार र व्यक्तिगत सीमाबारे व्यावहारिक ज्ञान हासिल गरेका थिए।
त्यसैगरी, किशोरावस्था, महिनावारी, महिनावारी स्वच्छता, दुखाइ व्यवस्थापन, महिनावारीसम्बन्धी भ्रम तथा प्रयोग गरिएका सामग्रीको सुरक्षित व्यवस्थापनबारे जानकारी दिइएको थियो। स्यानिटरी प्याड तथा पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने कपडाको प्रयोग र सरसफाइका अभ्यासबारे व्यावहारिक प्रदर्शनसमेत गरिएको थियो।
स्वस्थ सम्बन्ध, सहमति, जबर्जस्ती, जबर्जस्ती विवाह, यौन दुर्व्यवहार तथा आफ्नो असहमति व्यक्त गर्ने अधिकारबारे पनि छलफल गरिएको थियो। विशेषगरी, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको पनि आफ्नो शरीर, सम्बन्ध तथा व्यक्तिगत जीवनसम्बन्धी निर्णय गर्ने समान अधिकार रहेको विषयमा जोड दिइएको थियो।
यसका साथै, परिवार नियोजनका विभिन्न साधन तथा विधि, स्वेच्छिक छनोट, गर्भावस्थामा आवश्यक हेरचाह, सुरक्षित मातृत्व, यौनजन्य संक्रमण तथा एचआईभी रोकथाम र गोपनीय परामर्श सेवाको महत्त्वबारे जानकारी प्रदान गरिएको थियो।
स्वास्थ्य चौकी, अस्पताल, औषधि पसल तथा किशोरकिशोरीमैत्री स्वास्थ्य सेवामा पहुँच प्राप्त गर्दा अपाङ्गता भएका महिला तथा किशोरीहरूले भोग्नुपर्ने भौतिक, सञ्चारजन्य, संस्थागत तथा सामाजिक अवरोधहरूबारे छलफल गरिएको थियो। साथै, स्वास्थ्य सेवा लिँदा दोभाषे, पहुँचयुक्त सूचना, गोपनीयता तथा सहयोगी व्यक्तिको माग कसरी गर्ने भन्ने विषयमा व्यावहारिक अभ्यास गरिएको थियो।
तालिममा यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार र लैङ्गिक हिंसाबीचको सम्बन्धलाई समेत समेटिएको थियो। लैङ्गिक हिंसा, यौनिक जबर्जस्ती, जबर्जस्ती बन्ध्याकरण तथा आवागमन र सञ्चारमा लगाइने प्रतिबन्धजस्ता विषयमा छलफल गर्दै हिंसामा परेका वा जोखिममा रहेका महिला तथा किशोरीहरूले सहयोग प्राप्त गर्न सक्ने स्थानीय सहायता सेवा, हेल्पलाइन तथा एकद्वार संकट व्यवस्थापन केन्द्र (OCMC) सम्बन्धी जानकारी प्रदान गरिएको थियो।
तालिमभरि पहुँचयुक्त वातावरण, आवश्यकताअनुसारको सहयोग, गोपनीयता, उचित समायोजन तथा अपाङ्गता भएका महिला तथा किशोरीहरूको अर्थपूर्ण सहभागितालाई विशेष प्राथमिकता दिइएको थियो।
यस तालिममार्फत परियोजनाले अपाङ्गता भएका महिला तथा किशोरीहरूलाई आफ्नो यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकारबारे सचेत बनाउँदै आफ्नो शरीर र जीवनसम्बन्धी निर्णय आफैँ गर्न सक्षम बनाउने, हिंसाको पहिचान तथा प्रतिकार गर्न सक्ने आत्मविश्वास अभिवृद्धि गर्ने र विभेदरहित, सुरक्षित तथा गुणस्तरीय यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुनिश्चित गर्न सशक्त बनाउने लक्ष्य लिएको छ।